cümə axşamı, 9 dekabr 2021

Gələcək 3 ildə dünya iqtisadiyyatı yenidən dizayn ediləcək və 2,5 trilyon dollarlıq sənaye paylanması olacaqdır


Sakit Səmədov


1623

Sakit Səmədov

Logix-in CEO-su, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin (ADNSU) dosenti

Şəkil1: Dünya ölkələrinin 2018-ci il ÜDM həcmi.

Dünya İqtisadiyyatının ÜDM-nin ümumi həcmi 86 trilyon dollar təşkil edir və bu ÜDM həcminin 75%-i 15 ölkənin payına düşür. 2017-cu ildə isə bu rəqəm 80 trilyon dollar təşkil edirdi. Ümumilikdə ölkələrin böyüməsinin ÜDM-yə nəzərən hesablandığını nəzərə alsaq, hər keçən il böyümə müşahidə olunduğunu görünür. 2020-ci ildə isə G7 ölkələrində 5-8% kiçilmə müşahidə olunacağı təxmin olunur. Hətta Almaniyada bu kiçilmənin 6,5% olacağı proqnozlaşdırılır.

NO

Ölkələr

ÜDM (Nominal, USD)

Dünya üzrə (%)

#1

ABŞ

$20.49 trilyon

23.89%

#2

Çin

$13.61 trilyon

15.86%

#3

Yaponya

$4.97 trilyon

5.79%

#4

Almaniya

$4.00 trilyon

4.66%

#5

İngiltərə

$2.83 trilyon

3.29%

#6

Fransa

$2.78 trilyon

3.24%

#7

Hindistan

$2.73 trilyon

3.18%

#8

İtalya

$2.07 trilyon

2.42%

#9

Brazilya

$1.87 trilyon

2.18%

#10

Kanada

$1.71 trilyon

1.99%

#11

Rusiya

$1.66 trilyon

1.93%

#12

Cənubi Koreya

$1.62 trilyon

1.89%

#13

Avstraliya

$1.43 trilyon

1.67%

#14

İspaniya

$1.43 trilyon

1.66%

#15

Meksika

$1.22 trilyon

1.43%

2018-ci ilin statistikasına əsasən Çin 13,61 (14,2 trilyon-2019) trilyon dollarlıq ÜDM həcminə görə dünyanın 2-ci nəhəng iqtisadiyyatına sahibdir. Dünya ümumi ixrac həcmi 18,74 trilyon dollardır, idxal həcmi isə 19 trilyon dollardır. Çinin ixracat həcmi 2,5 trilyon, idxal həcmi isə 2 trilyon dollardır. Ümumilikdə Çinin ticarət dövriyyəsi 4,5 trilyon, yəni ümumi ticarət dövriyyəsinin 12%-ni təşkil edir. İndi deyəcəksiniz ki, Çin 2-ci yerdədir, 1-ci yerdə Amerikadır. Lakin digər tərəfdən dünya miqyasındakı idxal-ixrac rəqəmlərinə nəzər saldığımızda vəziyyəyin nə qədər ciddi olduğunu aydın görmək olar. Son 3 ilin statistikasına nəzər salsaq görərik ki, Çindən ən böyük idxal həcminə sahib olan ölkə də Amerikadır və bu rəqəm təqribi 419 milyard dollardır.

Şəkil 2: Çinin Dünya ölkələrinə ixracat həcmi

Ümumilikdə Çin ucuz qiymət siyasəti ilə dünya miqyasında inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrin ən böyük tədarükçüsünə çevrilmişdir. Avropa, Orta Şərq və MDB ölkələrinə olan təqribi 600 milyard dollarlıq ixrac rəqəmlərinə nəzər yetirdiyimiz zaman görərik ki, söhbət heç də kiçik rəqəmlərdən getmir.

Səkil 4: Çinin Avropa ölkələrinə eksport həcmi

MİN ABŞ DOLLARI

İdxalçılar

2017-ci ildə ixrac edilib

2018-ci ildə ixrac edilib

2019-cu ildə ixrac edilib

Avropa ölkələrinin cəminə

373194053

410794095

428131103

Almaniya

71224289

77908711

79706091

Niderland

67325060

73124185

73945370

İngiltərə

57039880

56987896

62275959

İtaliya

29234031

33266948

33414562

Fransa

28029290

31193002

33104056

İspaniya

23014599

25064193

26825957

Polşa

17916691

20944256

23906087

Belçika

15779441

17137810

18242346

Çexiya

8781492

11912529

12911008

İsveç

7019611

8254438

8515588

Yunanıstan

4780552

6542161

7740224

Danimarka

6495779

7298392

6716704

Macarıstan

6042580

6540410

6439100

Rumıniya

3776979

4512111

4562822

Portuqaliya

3464745

3768702

4325492

Sloveniya

2889919

4435174

3404442

İrlandiya

2908818

3651707

3267313

Finlandiya

2838389

3086395

3024718

Səkil 5: Çinin Orta Şərq ölkələrinə eksport həcmi

MİN ABŞ DOLLARI

İdxalçılar

2017-ci ildə ixrac edilib

2018-ci ildə ixrac edilib

2019-cu ildə ixrac edilib

Orta Şərq ölkələrinin cəminə

126441402

126597827

135920300

BƏƏ

28842011

29902887

33450538

Səudiyyə Ərəbistanı

18320971

17560589

23924462

Türkiyə

18143520

17864201

17321763

Misir

9512991

12020880

12217146

İran

18642027

14008984

9608726

İsrail

8949589

9315784

9516484

İraq

8348527

7917674

9473787

Küveyt

3115497

3321341

3860876

İordaniya

2811456

2973958

3734207

Oman

2325082

2875748

3020370

Yəmən

1645825

1876595

2821134

Qatar

1683515

2488628

2409266

Livya

2021808

1982773

1676014

Bəhreyn

904233

1138820

1487765

Suriya

1104989

1275207

1315799

Səkil 3: Çinin MDB ölkələrinə eksport həcmi

MİN ABŞ DOLLARI

İdxalçılar

2017-ci ildə ixrac edilib

2018-ci ildə ixrac edilib

2019-cu ildə ixrac edilib

MDB ölkələrinin cəminə

72126570

80675089

87205697

Rusiya

43149783

48005203

49484540

Qazaxıstan

11632542

11326581

12806979

Ukrayna

5040557

7025517

7379260

Qırğızıstan

5371401

5546955

6312091

Özbəkistan

2763952

3942096

5044571

Belarusiya

933513

1145353

1777676

Tacikistan

1323547

1425934

1612376

Gürcüstan

915538

1102603

1400272

Azərbaycan

387613

516278

617035

Türkmənistan

369050

316779

431024

Ermənistan

141175

213134

220341

Moldaviya

97899

108656

119532

Dünya ölkələri üçün sənayenin bir ölkədə mərkəzləşməsinin çox böyük risk olduğunu hamımız çox yaxşı bilirik. Bu gün ən kiçik şirkətlər belə satış və satınalma proseslərini optimallaşdırmaq üçün ən az 3 alternativlə işləyərkən dünya ölkələrinin Çin təhlükəsini görməzdən gəlməsi çox maraqlıdır. Təbii ki, bu istiqamətdə müxtəlif fikirlər səsləndirmək olar. Çində işçi qüvvəsi çox ucuzdur. Çində əsas sənaye ilə yanaşı yan sənaye sahələri də inkişaf edib. Buna görə də zavodları orda tikdiyiniz zaman xammal tədarükü daha asan olur və s. kimi. Bu fikirlərin bəziləri ilə razıyam, lakin tabloya daha kənardan baxdığımız zaman aydın olur ki, bu sərfəli olsa da, ən səmərəli metod deyil. Bütün bunlar bilərəkdən və ya bilməyərəkdən monopoliya yaranmasına səbəb olur.

Hazırkı vəziyyətdə olduğu kimi, Çində baş verəcək istənilən fövqəladə hadisələr, böhranlar baş verdiyi zaman bütün dünya ölkələri ağır nəticələrlə üzləşirlər. Misal olaraq deyə bilərəm ki, pandemiya dövründə G7 ölkərinin toplam zərəri 4.11 trilyon dollar olmuşdur. Ümumilikdə digər ölkələrlə birlikdə dəymiş zərərin həcmi 5,75 trilyon dollardır. G7 ölkələri Beynəlxalq hüquq normalarına görə dəymiş bu zərəri Çindən tələb etməyə hazırlaşır. Britaniyanın rəsmi olaraq elan edilmiş dövlət xərclərindənasılı olaraq 449 milyard dollar zərər tələb edə bilər. Eyni şəkildə, ABŞ 1 trilyon 200 milyard dollar, Kanada 59 milyard dollar və Avstraliya 37 milyard dollar zərərin qarşılanmasını tələb edə bilər.

İndi məni bir sual düşündürür: Dünya nəhəngləri Çinin dünya iqtisadiyyatının sənaye mərkəzinə çevrilməsini görmürdülər mi və ya bilərəkdən mi belə olmasını dəstəklədilər? Gəlin baxaq görək bu hər zaman belə idi mi? Əslində belə deyildi. Aşağıda linkdəki videoya və sizə təqdim etdiyim qrafikdə son 10 ildəki böyümə tempinə nəzər salsanız əslində mənzərənin fərqli olduğunu görəcəksiniz.

Şəkil 6: Çin ÜDM həcminin son 10 ildəki artım tempi

İndi deyəcəksiniz ki, bu rəqəmləri hamı bilir və bu rəqəmlər bizim nəyimizə lazımdır?

Bəli bu rəqəmləri bütün dünya ölkələri bilir və hal-hazırda pandemiya sonrası iqtisadiyyatlarının yenidən dizayn edilməsi prosesi başlamışdır. İqtisadiyyatı və biləvasitə sənayesi Çindən asılı olan ölkələr alternativlərin formalaşması üçün fəaliyyətə başlayıblar artıq. Təqribi rəqəmlərə əsaslanaraq deyə bilərəm ki, 2,5 trilyon dollarlıq bir sənaye paylanmasından söhbət gedir. G7 ölkələri sənayelərinin alternativli tədarük zəncirinin formalaşması üçün xammal və yarımfabrikat potensialı olan ölkələrə yatırım etməyə hazırdırlar.

Mən düşünürəm ki, biz doğru analiz edib və doğru istiqamətdə yatırım yönləndirməsi etsək, sadəcə bizə nəqliyyat baxımından yaxın ölkələrin tədarük ehtiyacının bir hissəsini qarşılaya bilərik. Rəqəmlərin dili ilə desək yuxarıda qeyd etdiyimiz təqribi 600 milyard dollarlıq tədarük ehtiyacının minimum 5%-ni(30 milyard dollar) maximum 10%-ni (60 milyard dollar) qarşılaya bilərik. Bu rəqəmlər ölkə iqtisadiyyatı möhkəmlənməsi və qeyri-neft sektorunun inkişaf etməsi üçün çox əhəmiyyətli təsirə malik ola bilər.

Biz də ölkə olaraq bu proseslərdən kənarda qalmamalıyıq. Dünyada baş verəcək dəyişikliklərdən faydalanmaq lazımdır.

Atılacaq addımlar çox sadədir əslində:

  1. İnkişaf etmiş ölkələr və inkişaf etməkdə olan ölkələrlə iqtisadi danışıqlara başlanmalıdır. Azad iqtisadi zonaların yaradılması da daxil olmaqla, o ölkələrin tədarük ehtiyacının Azərbaycana yönləndirilməsi istiqamətində işlər görülməlidir.
  2. Azərbaycanın mövcud sənaye xəritəsi çıxarılmalıdır. Bu sənayenin istehsal potensialına müvafiq olaraq daxili satınalma imkanlarının gücləndirilməsi istiqamətində, yan sənayenin inkişaf etdirilməsi təmin edilməlidir. Bir sözlə desək qoruma iqtisadiyyatı tətbiq olunmalıdır.
  3. Daxili xammal və yan sənaye dəstəkli iri sənaye sahələrinin istehsal potensialı gücləndirilərək xarici bazarlara çıxış imkanları araşdırılmalıdır.
  4. Dövlət ölkənin mövcud ixracat infrastrukturunu gözdən keçirərək, təkmilləşdirməli və sənayenin ixrac yönümlü olmasını təşviq etməlidir.
  5. Ölkənin sənaye xəritəsinin analizi nəticəsində öncədən qurulmuş, lakin zəif inkişaf etmiş və ya ümumiyyətlə diqqətdən kənarda qalmış sənaye sahələrinin inkişafı üçün dəstək proqramları həyata keçirilməlidir. Dövlət dəstəkli subsidiyalar və ya güzəştli, uzun müddətli kredit imkanları tətbiq olunmalıdır.
  6. Universitetlərlə sənayenin əməkdaşlığı gücləndirilməlidir və effektiv kadr siyasəti həyata keçirilməlidir.
  7. Sahibkarların yanlış yatırımları nəticəsində doğru istiqamətlənməmiş, sənaye sahələri nəzərdən keçirilməlidir və yeni istiqamətə yönləndirilməsi təmin olunmalıdır.
  8. Ölkənin ehtiyac potensialından artıq istehsal gücünə malik fabriklər analiz olunmalıdır və onlara yeni bazarların tapılması istiqamətində dəstək verilməlidir.
  9. Eyni sektorda fəaliyyət göstərən sahibkarlar konsorsiyum qurmalıdırlar və daxili bazarın tələbatının tam ödənilməsi ilə yanaşı, beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarını araşdırmalıdırlar.

Paylaş

MÜSAHİBƏ

Reklam üçün

Sərgi, Konfrans, Festival

Reklam üçün

Abunəlik